Η εισήγηση στη δημοτική επιτροπή τουρισμού, του μέλους της Μιλτιάδη Λογοθέτη, κατά τη συνεδρίαση της 21η Οκτωβρίου 2015 .

ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ  ΕΝΙΣΧΥΣΗ ΤΗΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΡΟΔΙΑΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ [1]

Στις 2 Ιουνίου 2015 πραγματοποιήθηκε η πρώτη συνεδρίαση της Τουριστικής Επιτροπής του Δήμου Ρόδου στην οποία μου έκανε την τιμή η Δημοτική Αρχή να με συμπεριλάβει μεταξύ των μελών της με την ιδιότητα του εμπειρογνώμονα τουρισμού. Στη συνεδρίαση αυτή, που είχε χαρακτήρα γνωριμίας η Διεύθυνση Τουρισμού του Δήμου κατέθεσε  ένα κατάλογο με διάφορα θέματα που θα έπρεπε  να απασχολήσουν την Επιτροπή. Αρκετά από τα θέματα αυτά, αλλά και από τα όσα ειπώθηκαν από τα μέλη της Επιτροπής με τις παρεμβάσεις τους, είχαν σε μεγάλο βαθμό κοινό παρανομαστή την ανάγκη να διατηρηθεί και παραπέρα να ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητα του τουρισμού της Ρόδου ιδιαίτερα  κάτω από της σημερινές δυσμενείς οικονομικές συνθήκες. Νομίζω λοιπόν πως θα ήταν χρήσιμο να διατυπώσω μερικές απόψεις πάνω στο θέμα της ανταγωνιστικότητας που έχουν διατυπωθεί σε κάποιο βαθμό και σε  δημοσιεύματα μου[2]. Οι οποίες θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο  περεταίρω επεξεργασίας από την επιτροπή και εισήγησης  στο Δημοτικό Συμβούλιο που είναι και αρμόδιο να λάβει τις τελικές αποφάσεις, δεδομένου ότι ο ρόλος επιτροπής  είναι γνωμοδοτικός.

Η Ρόδος ως τουριστικός προορισμός έπαυσε από καιρό να είναι μοναδικός. Τα τελευταία χρόνια έχουν δημιουργηθεί εκατοντάδες νέοι προορισμοί  στην Ελλάδα και  σε άλλες περιοχές της Μεσογείου που προσφέρουν το ίδιο «τουριστικό προϊόν», ένα προϊόν που στηρίζεται κατά βάση στον ήλιο, τη θάλασσα και τον πολιτισμό. Μέσα σ’ αυτό το έντονο ανταγωνιστικό διεθνές περιβάλλον, που κυριαρχείται από τους νόμους της αγοράς, η Ρόδος για να διατηρήσει τη θέση της , πρέπει το «τουριστικό προϊόν» που προσφέρει να είναι ανταγωνιστικό, δηλαδή να ικανοποιεί τις διαμορφούμενες διαχρονικά ανάγκες του τουρίστα-  καταναλωτή και μάλιστα σε τιμή αποδεκτή από αυτόν και ταυτόχρονα ικανοποιητική για τον πωλητή, να είναι καλής ποιότητας, να ενσωματώνει τα πλεονεκτήματα του φυσικού  και πολιτιστικού περιβάλλοντος, να καλύπτει όλο το φάσμα των αναγκών και επιθυμιών του σύγχρονου τουρίστα από τις παραδοσιακές διακοπές του καλοκαιριού μέχρι τις «εναλλακτικές μορφές τουρισμού», να εξασφαλίζει στον τόπο και στους επιχειρηματικούς φορείς του τουριστικού κυκλώματος ένα επίπεδο ετήσιας δραστηριότητας που να διασφαλίζει τη βιωσιμότητα τους και να υποστηρίζεται από ένα αποτελεσματικό σύστημα προβολής και διαφήμισης, καθώς και από ένα οργανωτικό φορέα που θα προγραμματίζει και θα συντονίζει τις κοινές προσπάθειες. Το ερώτημα είναι σε ποιο βαθμό  ο τουρισμός της Ρόδου ανταποκρίνεται στις παραπάνω «προδιαγραφές» ώστε να είναι σε θέση να διατηρεί την ανταγωνιστικότητα του  στο σημερινό διεθνές περιβάλλον. Μια συνοπτική απάντηση στο ερώτημα με τα έξι αυτά σημεία  θα προσπαθήσω να δώσω στην συνέχεια.

  1. Το κόστος των διακοπών ενός επισκέπτη που περιλαμβάνει τα έξοδα για το ταξίδι, τη διαμονή, την εστίαση, τις μετακινήσεις του, την ψυχαγωγία, τις εκδρομές

και επισκέψεις αξιοθέατων και τα ψώνια του, επηρεάζει αποφασιστικά τη ζήτηση και κατ’ επέκταση την ανταγωνιστικότητα του προορισμού. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του κόστους, αντιπροσωπεύει το «πακέτο» (ταξίδι, διαμονή, εστίαση), που προσφέρεται στην αγορά από τους οργανωτές ταξιδιών – Τour Οperators (Τ.Ο.) μέσω των οποίων διακινούνται πάνω από το 80% των ξένων επισκεπτών του νησιού οι περισσότεροι από τους οποίους τα τελευταία χρόνια επιλέγουν το «πακέτο» της «ολικής φιλοξενίας» (all inclusive).

       Η τιμή του «πακέτου», που αποτελεί το βασικό μέρος του υπό διαπραγμάτευση «τουριστικού προϊόντος», διαμορφώνεται από τους ξενοδόχους και από τους Τ.Ο., από τους οποίους οι δεύτεροι, καθώς δραστηριοποιούνται σ’ ένα ολιγοπωλιακό διεθνές περιβάλλον, επιβάλλουν κατά κανόνα την τιμολογιακή τους πολιτική σε βάρος του αδύνατου μέρους, που είναι η πλευρά των ξενοδόχων. Η ετεροβαρής αυτή σχέση επιβαρύνεται και από την οικονομική κρίση, που ανάγκασε τους ξενοδόχους, με ελάχιστες εξαιρέσεις, να διατηρήσουν τα τελευταία χρόνια στα ίδια επίπεδα τις τιμές τους –ενώ αυξήθηκε το κόστος τους- με συνέπεια τα οικονομικά τους αποτελέσματα να κινούνται σε οριακά επίπεδα, όπως αποτυπώνονται από τους ισολογισμούς τους. Κάτω από αυτές τις συνθήκες δεν είναι δυνατό να χρησιμοποιηθεί ο μηχανισμός των τιμών για την αύξηση των πωλήσεων. Η κατάσταση θα επιδεινωθεί αν αυξηθεί ο ΦΠΑ στα ξενοδοχεία και τη σίτιση και αν καταργηθούν οι ισχύοντες σήμερα στα Δωδεκάνησα μειωμένοι συντελεστές ΦΠΑ, που σημαίνει ότι θα πρέπει να αναζητηθούν άλλες λύσεις αντιμετώπισης της αναγκαστικής αύξησης της τιμής του «πακέτου», είτε με τη μορφή παροχών που θα ελαφρύνουν το ξενοδοχειακό κόστος, είτε με τον εμπλουτισμό του «τουριστικού προϊόντος» που θα δικαιολογεί την αύξηση, μια διαδικασία όμως που απαιτεί χρόνο. Περιορισθήκαμε στο κόστος του «πακέτου» επειδή η τιμή του αντιπροσωπεύει το μεγαλύτερο και ανελαστικό μέρος της τουριστικής δαπάνης του επισκέπτη, χωρίς να παραγνωρίζεται και ο επηρεασμός που ασκεί το υπόλοιπο μέρος της δαπάνης, αυτό που ονομάζουμε «εξωξενοδοχειακό κόστος», στην ανταγωνιστικότητα του προορισμού. Οι τιμές του τμήματος αυτού διαμορφώνονται ελεύθερα, και θα πρέπει, σύμφωνα με τους νόμους της αγοράς, να ακολουθούν τις διακυμάνσεις του δέκτη του «πακέτου» ώστε να μη διαταράσσεται το συνολικό κόστος των διακοπών του επισκέπτη.

  1. Όταν ο μηχανισμός της τιμής του «τουριστικού προϊόντος» αδυνατεί να το καταστήσει ανταγωνιστικό τότε μπορεί να χρησιμοποιηθεί ένα άλλο εργαλείο, αυτό της ποιότητας του προϊόντος. Ο πολυσύνθετος χαρακτήρας του «τουριστικού προϊόντος» στη διαμόρφωση του οποίου συμμετέχουν εκατοντάδες «παραγωγοί», πωλητές ή πάροχοι υπηρεσιών συνιστά ένα σοβαρό πρόβλημα, όταν όλοι αυτοί οι «διαμορφωτές» πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη που τους αναλογεί ώστε η ποιότητα των κάθε είδους προσφερόμενων υπηρεσιών να βελτιώνεται και να αναβαθμίζεται για να ανταποκρίνεται στις ανάγκες και τις απαιτήσεις του τουρίστα. Μεγάλο μέρος της ευθύνης αυτής έχει το δημόσιο, ο ευρύτερος δημόσιος τομέας και η τοπική αυτοδιοίκηση, που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα υπηρεσιών από τις υποδομές του λιμανιού, του αεροδρομίου και του οδικού δικτύου, μέχρι την οργάνωση των παραλιών, τις κυκλοφοριακές ρυθμίσεις, την καθαριότητα, την ηχορύπανση, την αισθητική της πόλης, τη σήμανση των δρόμων, τον ευπρεπισμό των πάρκων, την προστασία του φυσικού, πολιτιστικού και δομημένου περιβάλλοντος και το επίπεδο των προσφερόμενων προσωπικών υπηρεσιών, που συνδέονται με την τουριστική εκπαίδευση, είναι μερικές από τις υπηρεσίες που επηρεάζουν την ποιότητα του τουρισμού.

Σε ότι αφορά ιδιαίτερα την τουριστική εκπαίδευση η παρουσία της ΑΣΤΕΡ από το 1956 και αργότερα και της Βασικής Σχολής – ΕΛΠΑ – πρόσφατα καταργήθηκε – με τα τμήματα Υποδοχής, Μαγειρικής και Ζαχαροπλαστικής, συνέβαλαν στη δημιουργία του αναγκαίου προσωπικού, που στελέχωσε τους επιμέρους κλάδους του τουρισμού του νησιού. Το νομικό καθεστώς της ΑΣΤΕΡ και η αδιαφορία της κατά καιρούς ηγεσίας της, δεν επέτρεψαν τον εκσυγχρονισμό της και τη μετεξέλιξη της σε μια σύγχρονη Ξενοδοχειακή Σχολή, σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα. Η πρόταση των τοπικών φορέων πρόβλεπε την αναβάθμισή της σε ΤΕΙ και τη λειτουργία της ως Τμήματος του πλησιέστερου ΤΕΙ (Πειραιά, Ηράκλειο) σε πρώτη φάση μέχρι να αυτονομηθεί με τη δημιουργία και άλλων Τμημάτων, ή την ανωτατοποίηση και ένταξή της ως Τμήμα Διοίκησης Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων στη Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών (Ρόδος) του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Παράλληλα εκκρεμεί και πάγιο αίτημα της τοπικής κοινωνίας για την ίδρυση στην ίδια Σχολή της Ρόδου Τμήματος Τουριστικών Σπουδών, αίτημα που δέχθηκε το Υπουργείο Παιδείας της προηγούμενης Κυβέρνησης, αλλά όπως φαίνεται, ακόμα και αν υιοθετηθεί και από το σημερινό Υπουργείο Παιδείας, οι οικονομικές συνθήκες δεν επιτρέπουν την υλοποίηση του. Τα εκπαιδευτικά αυτά Ιδρύματα δεν θα εφοδιάζουν μόνο τους τουριστικούς φορείς και τις τουριστικές επιχειρήσεις με επιστημονικά καταρτισμένο στελεχικό προσωπικό, αλλά με τα εργαστήρια σπουδών που θα λειτουργούν παράλληλα, θα συμβάλουν στη μελέτη των προβλημάτων και ζητημάτων που αντιμετωπίζει ο τουρισμός του νησιού. Τουριστική εκπαίδευση προσφέρουν και τα δημόσια ΕΛΠΑ, ο ΟΑΕΔ, τα ΚΕΚ και τα ΙΕΚ σε επίπεδο δευτεροβάθμιας ή μεταλυκειακής εκπαίδευσης, με προγράμματα, που θα πρέπει να καταρτίζονται σε συνεργασία με τους επαγγελματικούς φορείς του τουρισμού για να καλύπτουν τις ανάγκες των επιμέρους κλάδων που συνεχώς  διευρύνονται και δημιουργούνται νέοι.

Ως προς την ποιότητα των τουριστικών υπηρεσιών του ιδιωτικού τομέα, θα πρέπει να γίνει μια διάκριση ανάμεσα στις υπηρεσίες διαμονής – εστίασης, δηλαδή τα ξενοδοχεία και τις λοιπές υπηρεσίες, που αφορούν την εξωξενοδοχειακή εστίαση, την ψυχαγωγία κτλ. Τα ξενοδοχεία της Ρόδου βρίσκονται σε υψηλό επίπεδο αν ληφθεί υπόψη ότι επί 87.362 κλινών των 530 συνολικά ξενοδοχείων, τα 147 με 54.398 κλίνες, πάνω από το 60%, είναι 5άστερα και 4άστερα, πολλά από τα οποία έτυχαν διεθνών διακρίσεων για το υψηλό επίπεδο των υπηρεσιών τους, τις γαστρονομικές γεύσεις και τις ψυχαγωγικές, αθλητικές και ευεξίας (spa) διευκολύνσεις (facilities) που προσφέρουν στους πελάτες τους. Σε ανταγωνιστικό επίπεδο βρίσκονται και τα 3στερα ξενοδοχεία, ενώ τα υπόλοιπα, μικρής δυναμικότητας έχουν πρόβλημα βιωσιμότητας που σε κάποιο βαθμό οφείλεται στο κλείσιμο της ψαλίδας των τιμών μεταξύ των διαφόρων κατηγοριών, ένα κλείσιμο που λειτουργεί σε βάρος των μικρών μονάδων. Μια λύση για να επιβιώσουν τα μικρά αυτά ξενοδοχεία είναι να μετεξελιχθούν σε Boutique Hotels, μια μορφή καταλύματος ιδιαίτερα δημοφιλής σε άτομα κάποιας ηλικίας που αποφεύγουν τη θορυβώδη ζωή των μεγάλων συγκροτημάτων και αναζητούν τη θαλπωρή ενός οικογενειακού περιβάλλοντος. Ο εκσυγχρονισμός και οι αισθητικές παρεμβάσεις που προβλέπονται για τον μετασχηματισμό τους, επιβάλλουν την υπαγωγή τους σε κάποιο πρόγραμμα χρηματοδότησης.

  1.    Όταν ο μηχανισμός των τιμών και το προσφερόμενο «τουριστικό προϊόν» παρά την ποιοτική του βελτίωση, δεν μπορούν να επηρεάσουν θετικά τη ζήτηση, τότε θα πρέπει να διαφοροποιήσουμε το παραδοσιακό προϊόν του ήλιου και της θάλασσας με πρόσθετες υποστηρικτικές παροχές και παράλληλα να το ενισχύσουμε με την ανάπτυξη άλλων μορφών τουρισμού, αξιοποιώντας τον νησιωτικό χαρακτήρα του προορισμού, τον πολιτισμό του, το φυσικό περιβάλλον και τις ειδικές υποδομές, που προσφέρονται για εναλλακτικές μορφές τουρισμού. Η διαφοροποίηση μπορεί να γίνει σε δύο επίπεδα: σε επίπεδο «πακέτου», που θα περιλαμβάνει, πέραν του ύπνου και της εστίασης και άλλες παροχές που θα ενσωματωθούν σ’ αυτό και θα το καθιστούν ελκυστικότερο και σε επίπεδο εκτός «πακέτου» με «προσφορές» που αφορούν κυρίως την ψυχαγωγία και την οργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων και διαδρομών, φυσιολατρικού, θρησκευτικού, γαστρονομικού και οικολογικού ενδιαφέροντος καθώς και ευκαιρίες για προσωπικές ενασχολήσεις (hobbies) όπως ψάρεμα, ιππασία, αναρρίχηση, ποδηλασία, ορειβασία, περιπατητικές διαδρομές κτλ.  Είναι αυτονόητο ότι οι παροχές – προσφορές και ενασχολήσεις αυτές θα ενισχύσουν το παραδοσιακό προϊόν του ήλιου και της θάλασσας και θα το καταστήσουν περισσότερο ανταγωνιστικό.

Παράλληλα με τον παραδοσιακό τουρισμό η Ρόδος προσφέρεται και για άλλες μορφές, γνωστές και ως εναλλακτικές, οι οποίες έχουν ορισμένα χαρακτηριστικά: είναι πιο ισορροπημένη η κατανομή της κίνησής τους στο χρόνο συμβάλλοντας έτσι στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου, παρουσιάζουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις επιπτώσεις της οικονομικής συγκυρίας, λειτουργούν πολλαπλασιαστικά στην προβολή του νησιού και συμβάλλουν στην άνοδο της ποιοτικής στάθμης των επισκεπτών. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ως εναλλακτικές ή ειδικές μορφές τουρισμού θεωρούνται εκείνες που παρουσιάζουν αυτονομία, συγκροτούν μια συγκεκριμένη τουριστική αγορά, απευθύνονται σε άτομα με ειδικά ενδιαφέροντα ή ειδικές ανάγκες, που επιλέγουν τον προορισμό με κριτήριο τα ενδιαφέροντα – ανάγκες τους και υποστηρίζονται από ειδικευμένους προωθητικούς μηχανισμούς και κατάλληλες υποδομές και ανωδομές του προορισμού. Με τις προδιαγραφές αυτές η Ρόδος αναπτύσσει σήμερα τον θαλάσσιο περιηγητικό τουρισμό, τον συνεδριακό τουρισμό και μια κατηγορία θαλάσσιου αθλητικού τουρισμού, ενώ έχει τις προϋποθέσεις για ανάπτυξη του πολιτιστικού τουρισμού και του θεραπευτικού τουρισμού με περιεχόμενο την ευεξία. Μερικές παρατηρήσεις στις εναλλακτικές αυτές μορφές.

α) Ο θαλάσσιος περιηγητικός τουρισμός, γνωστός ως τουρισμός της κρουαζιέρας, με μακρά παράδοση στη Ρόδο, τα τελευταία χρόνια παρουσιάζει μεγάλη μείωση που πρέπει να μας προβληματίσει. Το 2009 οι αφίξεις επιβατών κρουαζιέρας ήταν 734.734 για να μειωθούν σε 304.646 το 2014 σημειώνοντας μείωση 58.6%, όταν ο γενικός εθνικός δείκτης παρουσίασε μείωση μικρότερη του 10%. Τα αποτελέσματα αυτά εκτόπισαν τη Ρόδο από τη δεύτερη θέση που είχε μετά τον Πειραιά στην έκτη θέση μετά και τη Σαντορίνη, την Κέρκυρα, την Μύκονο και το Κατάκολο (αρχαία Ολυμπία). Που οφείλεται αυτή η εξέλιξη; Στην έλλειψη ενδιαφέροντος από την πλευρά των οργανωτών – εταιρειών της κρουαζιέρας να συμπεριλάβουν τη Ρόδο στα λιμάνια προσέγγισης; Στη γεωγραφική θέση της Ρόδου, που βρίσκεται στη ρότα των λιμανιών της Ανατολικής Μεσογείου, της Λεμεσού, Χάιφας, Λίβανου, Αλεξάνδρειας κτλ. όπου επεκτείνονται οι μεσογειακές κρουαζιέρες και τα τελευταία χρόνια περιορίσθηκαν λόγω της εμπόλεμης κατάστασης στην περιοχή αυτή; Στις ελλείψεις που παρουσιάζουν οι λιμενικές υποδομές, τις οποίες οι οργανωτές της κρουαζιέρας έχουν επισημάνει και ζήτησαν την αντιμετώπιση τους για την εξυπηρέτηση όχι μόνο των πλοίων και των ημερήσιων επιβατών αλλά και της πολυήμερης παραμονής που επιθυμούν να χρησιμοποιήσουν το λιμάνι (home port) προκειμένου να συμμετάσχουν σε κυκλική κρουαζιέρα; Στην έλλειψη ενός τοπικού οργάνου που θα ασχολείται και θα υποστηρίζει την κρουαζιέρα, τόσο σε επίπεδο διαμόρφωσης των προϋποθέσεων υποδοχής και εξυπηρέτησης των πλοίων και των επιβατών, όσο και σε επίπεδο διερεύνησης της αγοράς και προώθησης και διαφήμισης της Ρόδου ως προορισμού κρουαζιέρας στα διεθνή forum της κρουαζιέρας και στις εταιρείες – ιδιοκτήτριες κρουαζιερόπλοιων και τους οργανωτές ταξιδιών θαλάσσιων περιηγήσεων στη Μεσόγειο; Σε άλλα λιμάνια Πειραιώς, Ηρακλείου κτλ. την υποστήριξη αυτή προσφέρουν οι αντίστοιχοι τοπικοί οργανισμοί λιμένος. Σε μεγαλύτερη ή μικρότερη ένταση ή ακόμα και αθροιστικά οι λόγοι αυτοί αναμφίβολα θα επηρεάσουν τις αρνητικές αυτές εξελίξεις.

Η κρουαζιέρα αποτελεί σημαντικό μέρος του τουρισμού μας πρώτο γιατί οι επισκέπτες της μιας ημέρας αποτελούν «εν δυνάμει» μελλοντικούς επισκέπτες πολυήμερης παραμονής, δεύτερο γιατί η ενεργοποίηση του home port μπορεί να φέρει επισκέπτες πολυήμερης παραμονής και τρίτο γιατί με μια κατάλληλη πολιτική μπορεί να αυξηθεί η δαπάνη των επισκεπτών της μιας ημέρας που σήμερα, σύμφωνα με έρευνα σε εθνικό επίπεδο, ανέρχεται μόλις σε 7-10 ευρώ κατά επισκέπτη σε κάθε λιμάνι προσέγγισης, ποσό που περιορίζεται προφανώς σε μικροέξοδα. Η εστίαση, τα ψώνια, η εκτός πόλεως μετακινήσεις για επισκέψεις αξιοθέατων, η επίσκεψη μουσείων, είναι ελάχιστες μέχρι μηδαμινές. Η κρουαζιέρα είναι ένας σοβαρός τομέας του τουρισμού που δεν μπορούν να τον εξυπηρετήσουν σ’ όλο το φάσμα του, μόνο οι δύο- τρείς τουριστικοί πράκτορες, που πρακτορεύουν τα πλοία, χρειάζεται ενεργό συμμετοχή, τόσο του αρμόδιου για τις λιμενικές υποδομές Λιμενικού Ταμείου, όσο και των φορέων που εμπλέκονται με τον τουρισμό, και ωφελούνται από την κρουαζιέρα σε ότι αφορά ιδιαίτερα το marketing του κλάδου.  Να σημειωθεί ότι σύμφωνα με τα στοιχεία της CLIA Ευρώπης (Cruise Line Association) η κρουαζιέρα αποφέρει ετησίως 40 δις ευρώ στην Ευρώπη.

Στον θαλάσσιο περιηγητικό τουρισμό ανήκουν και οι περιηγήσεις με θαλαμηγούς (Yachting). Οι επιβάτες των οποίων παρουσίασαν επίσης πτώση από 15.000 το 2009 σε κάτω των 10.000 το 2014, αριθμός πολύ χαμηλός για τα δεδομένα της Ρόδου. Προφανώς αυτό οφείλεται στην έλλειψη οργανωμένης μαρίνας κάτι που αντιμετωπίζεται με την έναρξη της λειτουργίας της νέας μαρίνας από την επόμενη τουριστική περίοδο. Είναι βέβαιο ότι η εταιρία που ανέλαβε την αποπεράτωση και εκμετάλλευση της θα την καταστήσει μια από τις πιο σημαντικές μαρίνες του Νοτίου Αιγαίου. Σε αντίθεση ο ημεροτουρισμός της γραμμής Ρόδου – Μαρμαρίς  παρουσιάζει εντυπωσιακή αύξησης από  61.241 αφίξεις το 2009 έφθασε σε 148.283 το 2014 (αύξηση 142%). Οι επισκέπτες είναι κατά κανόνα ξένοι που παραθέριζαν στα τουρκικά θέρετρα, αλλά και Τούρκοι ο αριθμός των οποίων θα μπορούσε να αυξηθεί και μάλιστα με επισκέπτες πολυήμερης παραμονής. Το Μαρμαρίς μπορεί να καταστεί μια σημαντική πύλη εξόδου προς την Ρόδο, Τούρκων των πολυπληθών αστικών κέντρων της ευρύτερης περιοχής των Μούγλων.

β) Μια άλλη εναλλακτική μορφή τουρισμού ο συνεδριακός τουρισμός αποτελεί για τη Ρόδο σημαντικό τμήμα του τουρισμού της γενικά όχι μόνο γιατί οι συνεδριακοί τουρίστες αποδίδουν συγκριτικά με τους «παραδοσιακούς» περισσότερα, αλλά κυρίως γιατί τα μεγάλα συνέδρια πραγματοποιούνται κατά κανόνα στις παρυφές της τουριστικής περιόδου (Απρίλιος, Οκτώβριος) συμβάλλοντας έτσι στην άμβλυνση του προβλήματος της εποχικότητας και οι συνεδριακοί τουρίστες, γνωρίζοντας τον τόπο μπορούν να επανέλθουν για τις διακοπές τους και ακόμα λόγω της κοινωνικής και επαγγελματικής τους θέσης αποτελούν «ζωντανούς διαφημιστές» του νησιού στον περίγυρο τους.

Η Ρόδος έχει μακρά παράδοση και φήμη στη φιλοξενία παγκόσμιων διεθνών και εθνικών διασκέψεων και συνεδρίων από τα πρώτα χρόνια της απελευθέρωσης και μετά με ορόσημο τις αρχές της 10ετίας του 1970 όταν με τη δημιουργία των πρώτων δύο συνεδριακών κέντρων στην περιοχή της Ιξιάς (Rodos Palace, Capsis) με προδιαγραφές του ΕΟΤ για την οργάνωση μεγάλων συνεδρίων, καθιερώθηκε πια διεθνώς ως τόπος συνεδρίων. Στις αίθουσες του «Ξενοδοχείου των Ρόδων» το 1947 πραγματοποιήθηκε η παγκόσμια Διάσκεψη του ΟΗΕ υπό την προεδρία του Μαουμπάτεν  για τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ. Ο Ναός του Ευαγγελισμού φιλοξένησε την πρώτη (1961) και δεύτερη (1963) Διάσκεψη του Παγκόσμιου Συμβουλίου Εκκλησιών και το Καστέλο τη Διάσκεψη Κορυφής της τότε ΕΟΚ το 1988. Και όταν ιδρύθηκαν τα δύο συνεδριακά κέντρα φιλοξένησαν μεγάλα παγκόσμια και διεθνή συνέδρια τουριστικά (ASTA, SAWT), ιατρικά και επιχειρηματικά. Το δεύτερο συνεδριακό κέντρο του ξενοδοχείου «Capsis» που βρίσκεται σε αδράνεια πρόκειται σύντομα να επαναλειτουργήσει δεδομένου ότι βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδικασία αναζήτησης αγοραστή από την επισπεύδουσα Eurobank.

Τα τελευταία χρόνια η οικονομική κρίση έπληξε ιδιαίτερα τον συνεδριακό τουρισμό και αυτό γιατί τα περισσότερα συνέδρια, όπως τα ιατρικά είχαν χορηγούς τις φαρμακευτικές εταιρείες και τις βιομηχανίες παραγωγής ιατρονοσοκομειακού εξοπλισμού και τα επιχειρηματικά τις αντίστοιχες με το περιεχόμενό τους εταιρείες, αφού η κρίση τις ανάγκασε να περιορίσουν τις συνεδριακές χορηγίες. Το ερώτημα είναι αν η Ρόδος διαθέτει τις αναγκαίες συνεδριακές εγκαταστάσεις και τον απαραίτητο εξοπλισμό. Η απάντηση είναι ότι για τη σημερινή ζήτηση θεωρείται επαρκής αν ληφθούν υπόψη ότι πέραν από τα συνεδριακά κέντρα είναι διαθέσιμες στα μεγάλα ξενοδοχεία αίθουσες πολλαπλών χρήσεων, που μπορούν να φιλοξενήσουν μικρομεσαία συνέδρια και άλλες συναντήσεις. Εάν όμως η Ρόδος στοχεύει να αναπτύξει παραπέρα τον σημαντικό αυτό κλάδο του τουρισμού, είναι ανάγκη να δημιουργηθεί ένα συνεδριακό κέντρο στην ευρύτερη περιοχή Καλλιθέας – Φαληράκι, όπου υπάρχει μεγάλη ξενοδοχειακή συγκεντρωτικότητα. Πριν αρκετά χρόνια επί δημαρχίας Σ. Καραγιάννη είχε καταρτισθεί μια προμελέτη για την κατασκευή δημοτικού συνεδριακού κέντρου σε ιδιόκτητο οικόπεδο του Δήμου στην περιοχή Καρακόνερου (παλιός σκουπιδότοπος) με πρότυπο το αντίστοιχο συνεδριακό κέντρο της Λευκωσίας, χωρίς να υλοποιηθεί. Την ίδια τύχη είχε και η προσπάθειά του πρωτοπόρου ξενοδόχου Στάθη Βασιλάκη, ο οποίος στον πυρήνα των ξενοδοχείων του, στο Φαληράκι, κατασκεύασε ένα κτηριακό συγκρότημα που προοριζόταν για συνεδριακό κέντρο, αλλά στην πορεία άλλαξε χρήση. Επίσης και η Πόλη με μεγάλη ξενοδοχειακή συγκεντρωτικότητα και ως κέντρο διοίκησης, πολιτισμού και πανεπιστημιακής παιδείας, στερείται ενός οργανωμένου συνεδριακού κέντρου. Θα μπορούσε ως τέτοιο να χρησιμοποιηθεί το Εθνικό Θέατρο με τον κατάλληλο εξοπλισμό τώρα που ανακαινίζεται, το συγκρότημα του «Ροδινιού» που κατασκευάσθηκε τα πρώτα χρόνια της 10ετίας του 1960 επί δημαρχίας Μιχαήλ Πετρίδη, ως συνεδριακό κέντρο με τις τότε προδιαγραφές για την προώθηση του συνεδριακού τουρισμού και η αίθουσα εκδηλώσεων και τελετών του Πανεπιστημίου αποκτώντας τον αναγκαίο εξοπλισμό. Το Πανεπιστήμιο από τη φύση του είναι το ίδιο φορέας οργάνωσης εθνικών και διεθνών συνεδρίων.

Αυτά σε ότι αφορά τις συνεδριακές υποδομές. Όμως η αξιοποίηση τους προϋποθέτει και την ύπαρξη ενός μηχανισμού που θα προωθεί και θα υποστηρίζει τον συνεδριακό τουρισμό. Σήμερα ο συνεδριακός τουρισμός προωθείται από τις ξενοδοχειακές επιχειρήσεις που διαθέτουν τις απαραίτητες εγκαταστάσεις και όπως είναι επόμενο το ενδιαφέρον τους περιορίζεται στα πλαίσια της επιχείρησης και έμμεσα στη Ρόδο ως προορισμό συνεδριακού τουρισμού, που διαφημιστικά είναι ακάλυπτος. Το κενό αυτό προσπάθησε να καλύψει η Ένωση Ξενοδόχων Ρόδου επί προεδρίας Βασ. Μηναϊδη (Απρίλιος 2003), αναλαμβάνοντας την πρωτοβουλία για ίδρυση Συνεδριακού Γραφείου Ρόδου (Rhodes Convention Bureau) από ειδικό φορέα με την επωνυμία «Ροδιακός Σύνδεσμος Προώθησης Συνεδριακού Τουρισμού». Μάλιστα συντάχθηκε το σχετικό καταστατικό, το οποίο εγκρίθηκε από τα ιδρυτικά μέλη (ξενοδοχεία, πρακτορεία, λοιπούς φορείς) και εξασφαλίσθηκαν και οι αναγκαίοι πόροι για τις λειτουργικές και προωθητικές του κλάδου δαπάνες, από επιχορήγηση του Δήμου και εισφορές των ενδιαφερόμενων μελών του Συνδέσμου. Το σχέδιο δεν υλοποιήθηκε παρά την εκφρασθείσα από όλες τις πλευρές αναγκαιότητα λειτουργίας ενός τέτοιου Γραφείου, που απαντάται σ’ όλα τα διεθνή κέντρα – πόλεις, όπου οργανώνονται συνέδρια και το ερώτημα είναι ποιος φορέας από αυτούς που ασχολούνται με τα τουριστικά πράγματα θα αναλάβει την ίδρυση του αναγκαίου αυτού γραφείου.

γ) Μια άλλη εναλλακτική μορφή τουρισμού με αυτόνομη λειτουργία και ενεργό ζήτηση (αγορά)  για την Ρόδο είναι ο αθλητικός τουρισμός της ιστιοσανίδας (windsurfing) και αετοσανίδας (kitesurfing)  που αντιπροσωπεύει  μερικές δεκάδες χιλιάδες επισκέπτες,  οι οποίοι επιλέγουν την Ρόδο για να επιδοθούν στο αγαπημένο τους άθλημα. Οι ενεργοί αυτοί αθλητικοί τουρίστες  μαζί με τους συνοδούς διακινούνται όπως και οι παραδοσιακοί μέσω τον Τ.Ο , που τους προσφέρουν και κάποια κίνητρα (δωρεάν μεταφορά αθλητικής αποσκευής) και διαμένουν σε ξενοδοχεία του όρμου της Ιαλυσού και της ευρύτερης περιοχής μέχρι τα Καλαβάρδα και του Πρασονησίου, περιοχές, που οι πνέοντες σ’ αυτές άνεμοι, τις καθιστούν ιδανικές για την άσκηση του αθλήματος. Τα τελευταία χρόνια το άθλημα παρουσίασε εντυπωσιακή ανάπτυξη χάρη στις διεθνείς διοργανώσεις, που οργανώθηκαν στον όρμο της Ιαλυσού με πρωτοβουλία του Rhodes windsurfing – kitesurfing και την υποστήριξη του Δήμου Ιαλυσού, του Υπουργείου Αιγαίου και της Περιφέρειας. Συναφή κατηγορία είναι και ο καταδυτικός Τουρισμός που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της πλούσιας πανίδας και χλωρίδας και των καθαρών νερών των παράκτιων θαλάσσιων ζωνών του νησιού και συνεχώς διευρύνεται η πελατεία του. Οι μορφές αυτές εξυπηρετούνται σε τοπικό επίπεδο  από ειδικές σχολές, που διαθέτουν τον απαραίτητο εξοπλισμό και τους κατάλληλους εκπαιδευτές. Οι σχολές αυτές σε κάποιο βαθμό ασχολούνται και με την προβολή των υπηρεσιών τους, δεδομένου ότι τα αθλήματα αυτά βρίσκονται στο περιθώριο, των φορέων που ασχολούνται με την προώθηση του ροδιακού τουρισμού.

Στον αθλητικό τουρισμό ανήκουν και δύο άλλες ειδικές μορφές,  ο τουρισμός του golf και ο προπονητικός τουρισμός, που αποτελούν σημαντικές αγορές, όμως η ανάπτυξη τους προϋποθέτει την ύπαρξη των αναγκαίων υποδομών σε γήπεδα και εξοπλισμό. Σε ότι αφορά το golfing με το γήπεδο διεθνών προδιαγραφών (18 οπών) που διέθετε η Ρόδος, δημιουργούσε τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη του σημαντικού αυτού κλάδου, που έχει δύο χαρακτηριστικά πλεονεκτήματα: πρώτο στο άθλημα επιδίδονται κατά κανόνα υψηλής εισοδηματικής τάξης άτομα και δεύτερο δραστηριοποιείται σ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Το γεγονός ότι δεν αξιοποιήθηκε μέχρι σήμερα το Γκόλφ Αφάντου και δεν προχώρησε και η κατασκευή των δύο ακόμα γηπέδων που είχε προγραμματίσει ο ΕΟΤ στη δυτική και νότια Ρόδο σε διαθέσιμες εκτάσεις του δημοσίου, πρέπει να αποδοθεί στην εμμονή της κατά καιρούς ηγεσίας του τουρισμού να περιορίζει τις παράλληλες με του γκόλφ τουριστικές δραστηριότητες του επενδυτή, που τα καθιστούν βιώσιμα. Φαίνεται πως η πολιτική αυτή άλλαξε, απόδειξη ότι ήδη εκδηλώθηκε ενδιαφέρον από ομογενή για αξιοποίηση του Γκόλφ Αφάντου, που σημαίνει ότι το κλίμα ως προς τις προϋποθέσεις δημιουργίας νέων γκόλφ έχει βελτιωθεί, ώστε να επανεξετασθεί η δημιουργία και των προγραμματισμένων.

Ως προς τον προπονητικό τουρισμό θα μπορούσε και αυτός να αναπτυχθεί στον τομέα του ποδοσφαίρου κατά το προηγούμενο της Κύπρου και της Μάλτας, εφόσον δημιουργηθούν οι προβλεπόμενες από τις διεθνείς προδιαγραφές ειδικές εγκαταστάσεις στα δημοτικά στάδια – ποδοσφαιρικά γήπεδα του «Διαγόρα» (πόλη), της Ιαλυσού («Οικονομίδειο») και των Καλυθιών, που βρίσκονται στις περιοχές των τριών μεγάλων τουριστικών κέντρων του νησιού. Για την ιστορία να αναφερθεί ακόμα ότι η Ρόδος παλαιότερα οργάνωνε ιστιοπλοϊκούς αγώνες (ΝΟΡ) και αυτοκινητιστικούς (σιρκουϊ της πόλης και ανάβαση Φιλερήμου) και τα τελευταία χρόνια τον ποδηλατικό γύρο της Ρόδου, σημαντικά αθλητικά γεγονότα, που θα μπορούσαν να καθιερωθούν και να γίνουν θεσμοί στα πλαίσια του αθλητικού τουρισμού, μιας μορφής τουρισμού με πολλές πτυχές που προσφέρονται για ανάπτυξη.

δ) Εκτός από τις παραπάνω τρείς εναλλακτικές μορφές τουρισμού, τον θαλάσσιο περιηγητικό, τον συνεδριακό και τον αθλητικό, που κατέχουν ένα αξιοσημείωτο μερίδιο της αγοράς, υπάρχουν δύο ακόμα μορφές, ο πολιτιστικός και ο θεραπευτικός, που κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις, αξιοποιώντας και κάποια πλεονεκτήματα που διαθέτει η Ρόδος να αναπτυχθούν. Η ανάπτυξη πολιτιστικού τουρισμού στηρίζεται στην αξιοποίηση «προϊόντων» όλων των εκφάνσεων του πολιτισμού από τα μνημειακά σύνολα, το ιστορικό παρελθόν μέχρι τον κινηματογράφο τις εικαστικές τέχνες, τη μουσική, τον χορό κτλ, που διαθέτουν τη δυναμική να πείσουν τον υποψήφιο επισκέπτη με τα ειδικά ενδιαφέροντα να θέσει σε πρώτη προτίμηση τον συγκεκριμένο προορισμό. Σήμερα υπάρχουν τέτοιοι προορισμοί σε διεθνές και εθνικό επίπεδο, που καθιερώθηκαν κυρίως μέσω φεστιβάλ, που εξελίχθηκαν σε θεσμούς, όπως τα φεστιβάλ κινηματογράφου των Κανών, της Βενετίας, του Βερολίνου, της Θεσσαλονίκης, της Δράμας και πρόσφατα του Αιγαίου «Πέλαγος Πολιτισμού», το μεσαιωνικό φεστιβάλ του Εδιμβούργου και άλλων γερμανικών και ισπανικών πόλεων με έντονο μεσαιωνικό ιστορικό υπόβαθρο, η Biennale (εικαστικές τέχνες) της Βενετίας, το φεστιβάλ μπαλέτου της Μόσχας, τα φεστιβάλ κλασικής μουσικής του Στρασβούργου και Αix-en-Provance, οι παραστάσεις αρχαίου δράματος της Επιδαύρου, το φεστιβάλ Αθηνών και άλλα. Και το ερώτημα είναι: Έχει η Ρόδος τις προϋποθέσεις και τη δυνατότητα να αναπτύξει κάποιας μορφής πολιτιστικό τουρισμό;

Όπως είναι γνωστό τα τελευταία χρόνια οργανώνεται στη μεσαιωνική πόλη από μια εθελοντική ομάδα ένα υποτυπώδες φεστιβάλ, σε σχέση με αυτά που οργανώνονται αλλού, που θα μπορούσε να μετεξελιχθεί σε θεσμό με μια σειρά εκδηλώσεων εκτός τουριστικής αιχμής, που θα διαρκούσαν 15-20 ημέρες – χαρακτηριστικό παράδειγμα το μεσαιωνικό φεστιβάλ του Εδιμβούργου – και δεν θα περιοριζόταν μόνο στο χώρο της Μεσαιωνικής Πόλης αλλά θα περιλάμβαναν και την Τάφρο – υπάρχει πρόταση για δημιουργία θεματικού πάρκου – και τα μεσαιωνικά κάστρα του νησιού, όπου μπορούν να οργανωθούν ανάλογες εκδηλώσεις. Το εγχείρημα είναι σοβαρό που ξεπερνά τις δυνατότητες της εθελοντικής προσφοράς. Χρειάζεται η παρέμβαση κάποιου φορέα – ίσως του Δήμου – και η εξασφάλιση των απαραίτητων πόρων αν στόχος είναι η δημιουργία ενός Μεσαιωνικού Φεστιβάλ που θα προσελκύσει το ενδιαφέρον του διεθνούς κοινού.

Πριν μερικά χρόνια με πρωτοβουλία μιας ταλαντούχου σκηνοθέτιδας της νέας γενιάς, της Λουκίας Ρικάκη που πέθανε πρόσφατα, οργανώνονταν ένα διεθνές κινηματογραφικό φεστιβάλ, γνωστό ως Eco Films, με ταινίες μικρού μήκους και οικολογικού περιεχομένου. Παρά τις επιτυχίες που σημείωσε δεν κατέστη δυνατό να επιβιώσει και να διευρυνθεί, όπως προτάθηκε, με τη συμμετοχή και ταινιών μικρού μήκους (ντοκιμαντέρ), με τουριστικό και πολιτιστικό περιεχόμενο για να διαφοροποιηθεί από τα άλλα φεστιβάλ, κι’ αυτό γιατί δεν έτυχε της αναγκαίας οικονομικής στήριξης από τους τοπικούς φορείς, κάτι που έκαναν οι φορείς της Δράμας με αποτέλεσμα να καθιερωθεί ως θεσμός εθνικής εμβέλειας. Την ίδια περίοδο (2005-2010) με πρωτοβουλία του σκιτσογράφου Βαγγέλη Παυλίδη και της Νομαρχίας οργανώνονταν μια έκθεση σκιτσογράφων με διεθνείς συμμετοχές, μια προοπτική να εξελιχθεί σε διεθνή θεσμό, κάτι που δεν έγινε γιατί δεν έτυχε της απαραίτητης υποστήριξης. Αυτή η έκθεση θα μπορούσε να αναβιώσει και να διευρυνθεί με τις εκθέσεις ζωγραφικής που οργανώνει η Δημοτική Πινακοθήκη, ώστε να δημιουργηθεί ένας θεσμός διεθνούς έκθεσης εικαστικών.

Στον πολιτιστικό τουρισμό θα μπορούσε να ενταχθεί και η πολυσυζητημένη πρόταση για την «ανακατασκευή» του Κολοσσού της Ρόδου, που θα αποτελούσε λειτουργικά χώρο προβολής της ιστορίας του νησιού, παράλληλα με τις εμπορικές λειτουργίες που θα καθιστούσαν το έργο βιώσιμο. Για την υλοποίηση του εγχειρήματος έχει εκδηλωθεί διεθνές ενδιαφέρον και φαίνεται να είναι στις προθέσεις της σημερινής Δημοτικής Αρχής, να το αξιοποιήσει, αρκεί να τα βρουν οι αρχαιολόγοι με τους ανθρώπους του τουριστικού marketing να άρουν οι πρώτοι τις επιφυλάξεις τους και να πείσουν οι δεύτεροι ότι ένα τέτοιο έργο θα καταστεί το «brand name» της Ρόδου, όπως ο πύργος του Άιφελ του Παρισιού και θα λειτουργήσει ως ισχυρό κίνητρο τουριστικής έλξης.

Ως προς την ανάπτυξη του θεραπευτικού τουρισμού – για ιατρικό τουρισμό με την έννοια της παροχής χειρουργικών και οδοντιατρικών υπηρεσιών δεν μπορεί να γίνει λόγος, εξαιτίας του χαμηλού κόστους τέτοιων υπηρεσιών που προσφέρει η γειτονική Τουρκία – αυτός μπορεί να στηριχθεί στην μετεξέλιξη του Υδροθεραπευτηρίου της Καλλιθέας σ’ ένα σύγχρονο κέντρο ευεξίας κατά το πρότυπο της μετεξέλιξης των σανατορίων της Ελβετίας και των υδροθεραπευτηρίων του Montecatini. Η ευεξία περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα ιατρικών, διαιτολογικών, φυσιοθεραπευτικών, γυμναστικών, ψυχολογικών και καλλωπιστικών υπηρεσιών, που αποσκοπούν στη διατήρηση του σώματος και της υγείας σε καλή κατάσταση. Σ’ αυτές ανήκει και η «θεραπευτική νηστεία» στην οποία υποβάλλονται άτομα που θέλουν να χάσουν βάρος. Τέτοιες υπηρεσίες έχει ανάγκη ο σύγχρονος άνθρωπος που ζει στις μεγάλες αστικές πόλεις και στις χώρες της βόρειας Ευρώπης με τις μεγάλες νύχτες που δημιουργούν ψυχολογικά προβλήματα και το ερώτημα είναι αν η Ρόδος μπορεί να τις προσφέρει;

Ένα μέρος από τις υπηρεσίες αυτές συνδέονται με τη θάλασσα          και ένα άλλο με το βουνό. Έτσι η Καλλιθέα θα μπορούσε να διατηρήσει ακόμα και για λόγους συμβολισμού τις υπηρεσίες υδροθεραπείας που πρόσφερε στο παρελθόν και παράλληλα να υλοποιήσει το σχέδιο της δημιουργίας σε παρακείμενη έκταση του δημοσίου όχι πια ξενοδοχειακής μονάδας αλλά ενός σύγχρονου κέντρου ευεξίας αξιοποιώντας και τις δυνατότητες του θαλάσσιου νερού. Για τις υπηρεσίες ευεξίας που χρειάζονται στο βουνό και γενικά υπαίθριο περιβάλλον θα μπορούσαν να στεγασθούν στις εγκαταλελειμμένες και αναξιοποίητες εγκαταστάσεις του παλιού σανατορίου της Ελεούσας. Να σημειωθεί ότι για κάποιες «θεραπείες» ευεξίας, αρκετές χώρες χορηγούν ειδικά επιδόματα, γνωστά ως αεροθεραπείας ή ψυχικής αποκατάστασης.

  1. Η ανταγωνιστικότητα του τουρισμού της Ρόδου συνδέεται άμεσα και με τη διάρκεια της τουριστικής περιόδου και σαν επακόλουθο με την απασχόληση των δραστηριοτήτων του τουριστικού κυκλώματος. Ο περιορισμός της τουριστικής περιόδου επηρεάζει την απόδοση του τουρισμού, ιδιαίτερα σε περίοδο κρίσεως που δεν επιτρέπει την κάλυψη των απωλειών με αύξηση των τιμών. Η Ρόδος τα τελευταία χρόνια παρουσιάζει συρρίκνωση της τουριστικής περιόδου με αποτέλεσμα να έχει σχεδόν χαθεί ο Απρίλιος και να περιορισθεί στα μισά ο Οκτώβριος. Η τουριστική κίνηση έχει περιορισθεί στο 5μηνο Μαΐου – Σεπτεμβρίου, όπου συγκεντρώνεται το 90% της ετήσιας κίνησης, οι τουριστικές επιχειρήσεις λειτουργούν 180 περίπου ημέρες τον χρόνο με μέση απασχόληση 65% περίπου των «παραγωγικών» τους δυνατοτήτων, που σημαίνει σε τελική ανάλυση ότι ο τουριστικός τομέας σε ετήσια βάση βρίσκεται σε ποσοστό 50% σε αδράνεια με ό, τι αυτό συνεπάγεται. Το ζητούμενο επομένως είναι η επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου και το ερώτημα είναι πως μπορεί να πραγματοποιηθεί.

Βραχυπρόθεσμα μια ρεαλιστική προσέγγιση του προβλήματος θα ήταν να πεισθούν οι Τ.Ο. να εντάξουν στα θερινά τους προγράμματα ολόκληρο το 7μηνο (1 Απριλίου – 31 Οκτωβρίου) με ειδικές προσφορές για τους μήνες Απρίλιο και Οκτώβριο με στόχο να επανέλθουμε στην περίοδο μέσα Μαρτίου με μέσα Νοεμβρίου. Για να πεισθούν ασφαλώς θα ζητήσουν χαμηλότερες τιμές από τους ξενοδόχους και ενδεχομένως – αυτό έγινε και στο πρόσφατο παρελθόν – συμμετοχή στις δαπάνες προβολής του προγράμματος της κρίσιμης περιόδου. Το τελευταίο αυτό κίνητρο εφαρμόσθηκε και σε αεροπορικές εταιρείες χαμηλού κόστους με περιορισμένα αποτελέσματα. Μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα το πρόβλημα της τουριστικής εποχικότητας μπορεί να αμβλυνθεί με την ανάπτυξη ορισμένων εναλλακτικών μορφών τουρισμού, που δραστηριοποιούνται εκτός τουριστικής περιόδου και με την προσέλκυση κοινωνικών ομάδων (άτομα τρίτης ηλικίας, μαθητές, φοιτητές κτλ) που είναι ελεύθερες να ταξιδεύσουν οποιαδήποτε εποχή. Οι προσπάθειες για την ανάπτυξη χειμερινού τουρισμού που έγιναν στο παρελθόν με την παροχή κινήτρων τόσο στους Τ.Ο. (επιδότηση μεταφερόμενων επιβατών), όσο και στους ξενοδόχους (επιδότηση εργαζόμενων), δεν απέδωσαν τα προσδοκώμενα αποτελέσματα. Το συμπέρασμα είναι ότι αντί να γίνεται συζήτηση για ανάπτυξη τουρισμού όλου του χρόνου, να επικεντρωθούν οι προσπάθειες στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου κάτι ρεαλιστικό και εφικτό. Άλλωστε μια ανάπαυλα κάνει καλό και για τις επιχειρήσεις και για τους εργαζόμενους.

  1. Η ανταγωνιστικότητα του τουριστικού προϊόντος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από τους μηχανισμούς και τα μέσα που διαθέτει και χρησιμοποιεί ο προορισμός για να το καταστήσει γνωστό στις αγορές και ταυτόχρονα να πείσει τους υποψήφιους αγοραστές – τουρίστες να το αγοράσουν. Πρόκειται για τη διαφήμιση. Είναι αυτονόητο ότι για τις λειτουργίες αυτές χρειάζονται χρήματα, οργάνωση και προπαντός σχέδιο και το ερώτημα είναι που μπαίνει σε σχέση με αυτά, ποιά είναι η κατάσταση στον τομέα προβολής και διαφήμισης της Ρόδου; Σήμερα για την προβολή και διαφήμιση της Ρόδου την γενική – δεν περιλαμβάνεται η ιδιωτική – δαπανώνται περίπου 1,6 εκ. ευρώ σύμφωνα με τους απολογισμούς της Διεύθυνσης Τουρισμού της Περιφέρειας της Διεύθυνσης Τουρισμού του Δήμου και του ΠΡΟΤΟΥΡ, τους φορείς που απασχολούνται με τη διαφήμιση του νησιού. Στο ποσό αυτό θα πρέπει να προστεθεί και η αναλογούσα στη Ρόδο δαπάνη της  κρατικής διαφήμισης. Το ποσό είναι απαράδεκτα χαμηλό, αν ληφθεί υπόψη ότι σύμφωνα με τους ισχύοντες διεθνώς «εμπειρικούς κανόνες» ο τομέας της φιλοξενίας και των ταξιδιών, δηλαδή ο τουρισμός δαπανά για λειτουργίες του τουριστικού marketing, που περιλαμβάνει εκτός από τη διαφήμιση, την έρευνα της αγοράς, την προώθηση των πωλήσεων και τις δημόσιες σχέσεις, τουλάχιστον το 1% των τουριστικών εισπράξεων, που σημαίνει ότι με τα δεδομένα της Ρόδου (1,4 δισ. ευρώ εισπράξεις) η δαπάνη για τουριστικό marketing θα έπρεπε να ανέρχεται σε 14 εκ. ευρώ. Αλλά και το ελάχιστο  αυτό ποσό που δαπανάται δεν είναι βέβαιο αν έχει τα προσδοκώμενα αποτελέσματα κι’ αυτό γιατί ο κάθε φορέας δραστηριοποιείται αυτόνομα ενώ θα έπρεπε να εντάσσονται όλες οι διαφημιστικές ενέργειες σ’ ένα γενικό σχεδιασμό με ξεκάθαρους στόχους. Τον σχεδιασμό αυτό φαίνεται να αναλαμβάνει το Περιφερειακό Γραφείο ΣΕΤΕ Νοτίου Αιγαίου, που ιδρύθηκε πρόσφατα  στη Ρόδο και λειτουργεί ως παράρτημα δύο οργάνων του ΣΕΤΕ, το INSETE  και το Marketing Greece, που ασχολούνται με επαγγελματικό τρόπο με τα γενικά θέματα του τουρισμού και με το τουριστικό marketing.

Δεδομένου ότι η διαφήμιση αποτελεί το πιο διεισδυτικό μέσο προώθησης του τουρισμού επιβάλλεται, κάτω μάλιστα από τη δυσμενή σημερινή συγκυρία: Πρώτο να αυξηθούν οι προοριζόμενοι για τουριστική διαφήμιση τοπικοί πόροι με πρόσθετους του ΕΣΠΑ.  Δεύτερο να σχεδιασθεί, η τουριστική προβολή με συγκεκριμένους στόχους, οι οποίοι θα επιδιωχθούν με τα κατάλληλα κατά περίπτωση μέσα. Τρίτο να δημιουργηθεί ένα κεντρικό όργανο που θα κατανείμει τις επιμέρους ενέργειες στους υφιστάμενους φορείς και γενικά να διαδραματίσει συντονιστικό ρόλο ώστε να επιτυγχάνονται οι στόχοι του σχεδιασμού .

  1. Το τελευταίο σημείο αναφέρεται στην οργανωτική δομή του τουριστικού τομέα, που όπως είναι σήμερα κατακερματισμένη και λειτουργικά περιχαρακωμένη σ’ ένα περιορισμένο κύκλο δράσεων, αδυνατεί να προωθήσει τα όσα αναπτύχτηκαν παραπάνω αλλά και να καλύψει τα υφιστάμενα κενά όπως είναι το πεδίο των ερευνών της αγοράς – σημαντικό εργαλείο για τη χάραξη τουριστικής πολιτικής – και οι υποτυπώδεις σήμερα δημόσιες σχέσεις, ώστε να συμβάλλει με τη σειρά της στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας του Ροδιακού Τουρισμού επομένως υπάρχει έλλειψη ενός κεντρικού τοπικού οργάνου, που θα ασχολείται με επαγγελματικό τρόπο τόσο με όλο το φάσμα των θεμάτων του τουριστικού marketing, όσο και με την τουριστική ανάπτυξη γενικότερα.

Θα μπορούσε με πρωτοβουλία του Δήμου και των παραγωγικών τάξεων να δημιουργηθεί  κατά τα πρότυπα άλλων τουριστικών χωρών (Ιταλία, Γαλλία κτλ) και το προηγούμενο του Δωδεκανησιακού Οργανισμού Τουρισμού (1998) ένας Ροδιακός Οργανισμός Τουρισμού λύση μάλλον δύσκολη με τα σημερινά δεδομένα και τους περιορισμούς του «Καλλικράτη» .

Τι επομένως μπορεί να γίνει; Μια λύση θα ήταν το ρόλο αυτό να αναλάβει η Διεύθυνση Τουρισμού του Δήμου με ανασύνταξη της οργανωτικής του δομής και με παράλληλη επανεξέταση και της δομής της Δημοτικής Επιτροπής Τουριστικής Ανάπτυξης και Προβολής, ώστε να καταστεί ένα ολιγομελές τεχνοκρατικό όργανο, δεδομένου του γνωμοδοτικού του χαρακτήρα, αφού τις τελικές αποφάσεις τις λαμβάνει το Δημοτικό Συμβούλιο. Το μειονέκτημα στη λύση αυτή, είναι οι περιορισμοί του δημοσίου λογιστικού στη διαχείριση και η γραφειοκρατία που διέπει του δήμους. Η άλλη λύση θα ήταν η διεύρυνση των σκοπών του ΠΡΟΤΟΥΡ και η μετεξέλιξη του ως φορέα τουριστικής ανάπτυξης και προβολής με τις αναγκαίες αλλαγές στη διοικητική και οργανωτική του δομή και εξασφάλιση της χρηματοδότησης, που κατέστη προβληματική με την κατάργηση του δημοτικού φόρου, από τον οποίο και χρηματοδοτούνταν. Το πλεονέκτημα της λύσης αυτής είναι ότι λειτουργεί με τους κανόνες του ιδιωτικού τομέα.

Κάτω από τις σημερινές συνθήκες και μέχρι να δημιουργηθεί ο προτεινόμενος Ροδιακός Οργανισμός Τουρισμού, που θα καλύπτει όλο το φάσμα του τουρισμού από την ανάπτυξη μέχρι την προβολή, ο Δήμος καθίσταται από τα πράγματα η κυρίαρχη αρχή του Τουρισμού της Ρόδου με εκτελεστικά όργανα την Δημοτική Διεύθυνση Τουρισμού και τον ΠΡΟΤΟΥΡ – στην ουσία όργανο του Δήμου – μεταξύ των οποίων θα κατανεμηθούν οι ρόλοι, το προς εκτέλεση έργο, με κριτήριο την τεχνογνωσία, την εμπειρία, τον επαγγελματισμό και την αποτελεσματικότητα.

Ο τουρισμός της Ρόδου έχει περάσει σε μεγάλο βαθμό από τη φάση της «παραγωγής» με την έννοια της τουριστικής επέκτασης (αύξηση μέσων φιλοξενίας), στη φάση της «κατανάλωσης» όπου κυριαρχεί η θέση του αγοραστή- τουρίστα. Είναι εύκολο να κτίζονται νέα ξενοδοχεία , δυσκολία είναι να νοικιάσεις τα κρεβάτια τους, μια δυσκολία που επιτείνεται από το γεγονός ότι ο τουρισμός μας δραστηριοποιείται σ’ ένα ανταγωνιστικό διεθνές περιβάλλον, που το ρυθμίζουν  οι αδήριτοι  νόμοι της αγοράς και από τις δυσμενείς συγκυρίες. Κάτω λοιπόν από αυτές τις συνθήκες η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας του Ροδιακού Τουρισμού πρέπει να αποτελέσει κύριο μέλημα όλων που ασχολούνται με τον τουρισμό, για να αντιμετωπιστούν οι συνέπειες της κρίσης με τις λιγότερες δυνατές απώλειες. Το κείμενο αυτό χωρίς να διεκδικεί «καινοτόμες» ιδέας  μπορεί να χρησιμοποιηθεί  ως «κείμενο εργασίας» για τη σε βάθος εξέταση τους σοβαρού αυτού θέματος.

 

Ρόδος Σεπτέμβριος 2015

ΜΙΛΤ. ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ

[1] Κείμενο που κατατέθηκε στην πρόεδρο της Επιτροπής Τουρισμού του Δήμου, Αντιδήμαρχο Μαρίζα Χατζηλαζάρου και παραδόθηκε και στον Δήμαρχο  Φώτη Χατζηδιάκο.

[2] Βλ.  Μιλτ. Λογοθέτης « Δωδεκάνησα: Ένα πολύμορφο πρότυπο βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης» 2004,  «Το αναπτυξιακό πρότυπο  της Δωδεκανήσου και ο τουρισμός», 2012, «Η οικονομία της Δωδεκανήσου κατά τα έτη 1190-2010- Εξελίξεις και προοπτικές» 2012.

Leave a Reply

Your email address will not be published.